okładka IX tom
Dariusz Chemperek
Redaktor tomu: jw., Uniwersytet Marii Curie Skłodowskiej
Sekretarz Zadania: dr Tomasz Lawenda

1. Założenia programowe tomu – ogólna koncepcja

Badania dialogu kalwinistów – obywateli Rzeczypospolitej – z europejskimi prądami religijnymi, literackimi, społecznymi i politycznymi mają na celu ukazanie specyfiki kalwinizmu w dawnej Rzeczypospolitej na tle europejskim: nakreślenia kręgu wartości odmiennych i wspólnych wobec humanizmu i christianitas. Materiałem źródłowym badań jest piśmiennictwo i literatura kalwinistów XVI  – XVII wieku lub twórców, którzy odwoływali się do idei ewangelicyzmu reformowanego. Badania zostaną skupione w dwu blokach problemowych.

Pierwszy: „Ewangelicyzm reformowany w pierwszej Rzeczypospolitej. Geneza, doktryna, uwarunkowania społeczne” ukaże początki przeszczepiania kalwinizmu na grunt państwa polsko – litewskiego (korespondencja Jana Kalwina z przedstawicielami elity politycznej), rozwój teologii reformowanej w XVI wieku, ekspansję idei kalwińskich w środowisku szlacheckim oraz ewolucję ewangelicyzmu reformowanego w XVII stuleciu, po unii z braćmi czeskimi. Społeczny wymiar jego oddziaływania zostanie przedstawiony na przykładzie działalności kulturalnej najbardziej prominentnego rodu – Radziwiłłów birżańskich. Studia w tej części tomu mają charakter syntetyczny, uwzględniają jednak nowoodkryte czy niedawno wydane materiały źródłowe.

Drugi: „Literatura i piśmiennictwo w kręgu wartości ewangelików reformowanych” obejmie badania nad literaturą piękną i użytkową (katechizmy, agendy, kancjonały, psałterze, postylle, druki polemiczne, traktaty polityczne i parenetyczne). Ich celem jest uchwycenie transformacji zachodnioeuropejskich tekstów i idei kalwińskich w piśmiennictwie Rzeczypospolitej, ukazanie sposobów ich funkcjonowania w sferze życia prywatnego i publicznego, religijnego i  świeckiego. Widoczne jest to zwłaszcza w tekstach religijnych XVI wielu i literaturze popularnej tego stulecia (m. in. M. Rej, J. Lubelczyk, M. Wirzbięta). Równie istotne jest odsłonięcie recepcji duchowości ewangelickiej, często zakamuflowanej lub określającej się w interakcji z katolicyzmem w literaturze wysokiego obiegu (np. Jan Kochanowski: Pieśni, Psałterz Dawidów, poeci XVII wieku). Hierarchię wartości ewangelików reformowanych dobitnie ukazują druki polemiczne skierowane przeciw braciom polskim i katolikom; celem przekrojowych badań jest odkrycie mechanizmów dyskusji (kluczowe pojęcia, strategie hermeneutyczne i retoryczne). Studia nad filozofią Bartłomieja Keckermanna i etosem kalwińskim uobecniającym się w piśmiennictwie XVI – XVII wieku pozwolą na zrekonstruowanie dróg dialogu z elitami intelektualnymi Europy i konstytuant etosu kalwińskiego na tle porównawczym.

Tom Dialog z Europą i aksjologia ewangelików reformowanych w świetle literatury i piśmiennictwa XVI-XVII wieku ma być, z jednej strony, wzbogaconą o nieznane dotąd źródła, kontynuacją badań humanistów prowadzonych od początków XX wieku, z drugiej zaś, dzięki swemu oryginalnemu profilowi, otwiera się na nowe obszary badań, uwzględniających hermeneutykę i interdyscyplinarność. Stanowić ma forum teologów, historyków i literaturoznawców z różnych ośrodków.

2. Szczegółowa koncepcja tomu

Dialog z Europą i aksjologia ewangelików reformowanych w świetle literatury  i piśmiennictwa XVI – XVII wieku, redaktor naukowy tomu Dariusz Chemperek

I. Ewangelicyzm reformowany w pierwszej Rzeczypospolitej. Geneza, doktryna, uwarunkowania społeczne

Marzena Liedke (UwB) Korespondencja Jana Kalwina z przedstawicielami elity politycznej Rzeczypospolitej
Rafał Marcin Leszczyński (ChAT), Nauka ewangelicko-reformowana w drukach religijnych w Rzeczypospolitej XVI wieku
Henryk Gmiterek (UMCS) Kalwinizm po czesku? Kościół ewangelicko – reformowany i Jednota braci czeskich w Rzeczypospolitej XVI wieku
Mariola Jarczykowa (UŚ) Radziwiłłowie birżańscy jako protektorzy kalwinizmu w I połowie XVII wieku

II. Literatura i piśmiennictwo w kręgu wartości ewangelików reformowanych

Izabela Winiarczyk – Górska (UW) Staropolskie ewangelickie kancjonały i katechizmy jako książki formacyjne
Marta T. Kacprzak (UW) Szesnastowieczna literatura polskich ewangelików reformowanych w kręgu wartości życia prywatnego i publicznego
Alina Nowicka – Jeżowa (UW), Humanizm wobec kalwinizmu. Dyskusja o wartościach w poezji Jana Kochanowskiego
Katarzyna Meller (UAM) Psalm – kalwińska pieśń nad pieśniami. O kształtowaniu się kalwińskiej kultury literackiej i duchowej (na przykładzie XVI i XVII-wiecznych  przekładów i parafraz „Liber Psalmorum”)
Wojciech Ryczek (UJ) Filozofia jako logika. Bartłomiej Keckermann w dialogu z renesansowymi arystotelikami
Tomasz Lawenda (UMCS), Etos kalwiński w piśmiennictwie staropolskim
Dariusz Bryćko (Columbia, USA) Trajektorie myśli ewangelicko-reformowanej w Rzeczypospolitej XVI-XVII wieku – polemiki, irenizm, konfesje.
Dariusz Chemperek (UMCS) Idee kalwinizmu w poezji XVII wieku

Bibliografia tomu IX

Summary