ZAŁOŻENIA TOMU

Przedmiotem obserwacji będzie kształtowanie się w kręgu debat i działań reformatorskich nowego modelu kultury katolickiej (badania obejmą w szczególności II poł. XVI wieku i I poł. stulecia XVII). Jego twórcy ─ hierarchowie Kościoła oraz jezuici ─ projektowali kulturę Rzeczypospolitej jako kraju europejskiego, misyjnego i sarmackiego. Będzie zatem brana pod uwagę rozległa i dynamiczna recepcja duchowości jezuickiej, potencjał kulturowy i misja zakonu, jego wkład w modyfikację kolegiów, wpływ na edukację, w końcu – misyjna praca członków tego zakonu, a zatem czynniki owocujące nie tylko licznymi nawróceniami na katolicyzm, lecz także rozwojem takich form piśmiennictwa jak postyllografia i kaznodziejstwo, biografistyka świętych i może zwłaszcza twórczość medytacyjna oraz emblematyczna. Wydzielony obszar badań stanowić będzie działalność przekładowa. Zostaną uwzględnione nie tylko katolickie przekłady na język polski Pisma Świętego, ale również tłumaczenia i parafrazy dzieł kreatorów europejskiego katolicyzmu kontrreformacyjnego, takich np. jak R. Bellarmin. Osobny zakres badań  stanowić będzie katolickie piśmiennictwo społeczno-polityczne, którego autorami są duchowni-koryfeusze potrydenckiej koncepcji władzy i państwa, zwolennicy idei jedności Kościoła jako siły wspierającej państwo i monarchę oraz wpływ na ich teorie myśli wybitnych autorów obcych (m.in. N. Machiavelli, P. Ribadeneira, R. Bellarmin, G. Botero, J. de Mariana, J. Bodin, J. Lipsjusz, D. de Saavedra i in.). Kwestie zaś oddziaływania cenzury kościelnej na kształt kultury (zwłaszcza literackiej) w krajach Europy Zachodniej i na terenie I Rzeczypospolitej prowadzić mają do zagadnień krystalizacji charakterystycznych dla kontreformacyjnej kultury form genologicznych,  wypracowywania czy wręcz wymuszania określonej dykcji, swoistych technik dyskursu retorycznego i tworzenia się hermetycznego kręgu tematycznego w piśmiennictwie religijnym zwłaszcza. Tzw. zaś „sarmatyzacja” katolicyzmu znajdzie swój rezonans w badaniach nad wzorcami osobowymi oraz nad teatralizacją życia religijnego i rozwojem form pobożności masowej.

Tak zarysowany projekt obejmuje następujące zagadnienia szczegółowe, mające konstytuować układ i merytoryczną zawartość tomu:

  1. Między tradycją a wyzwaniami przyszłości. Doświadczenie pokoleniowe Trydentu [prof. Alina Nowicka-Jeżowa, UW]
  2. Hierarchowie Kościoła: Stanisław Hozjusz, Jan Dymitr Solikowski, Stanisław Karnkowski, Bernard Maciejowski, Eustachy Wołłowicz, Jan Andrzej Próchnicki, Stanisław i Maciej Łubieńscy – elita umysłowa Rzeczypospolitej, jej kontakty europejskie i wpływ na rozwój kultury polskiej końca XVI i pocz. XVII stulecia [ks. prof. Andrzej Bruździński, UPJPII].
  3. Inkulturacja szkolnictwa jezuickiego w Polsce i na Litwie w XVI–XVIII w. [prof. Jakub Niedźwiedź, UJ]
  4.  Polskie przekłady pism Roberta Bellarmina i wpływ jego myśli na rozwój kulturowych oraz religijnych idei w Rzeczypospolitej (A. Łukasiewicz, J. Poszakowski, K. Sawicki, P. Fabrycy i in.) [prof. Piotr Urbański, UAM]
  5. Potrydenckie konwersje. Pisarze-konwertyci na katolicyzm i ich świadectwa literackie  [prof. Katarzyna Meller, UAM]
  6. Koncepcja jedności Kościoła i idea „Polski katolickiej” w twórczości pisarzy potrydenckich (Marcin Kromer, Stanisław Hozjusz, Jan Jurkowski, Piotr Skarga, Krzysztof i Stanisław Warszewiccy, M. Bembus, Jan Augustyn Biesiekierski i in.) [prof. Elwira Buszewicz, UJ]
  7. Twórcze prądy europejskie a rola cenzury kościelnej w Polsce [prof. Paulina Buchwald-Pelcowa]
  8. Kultura biblijna w Polsce potrydenckiej (gł. postyllografia katolicka; katolickie przekłady Pisma Świętego) [prof. Dariusz Chemperek, UMCS]
  9. Pieśń religijna w potrydenckiej Rzeczypospolitej [prof. Mirosława Hanusiewicz-Lavallee, KUL].
  10.  Teoria kaznodziejstwa wobec reformy trydenckiej – główne kierunki przemian i rozwoju [prof. Wiesław Pawlak, KUL]
  11. Kontrreformacyjna doktryna artystyczna. Echa potrydenckich koncepcji sztuki w katolickiej literaturze Europy Zachodniej i polska  recepcja [prof. Radosław Grześkowiak, UG]
  12. Wzorce osobowe doby potrydenckiej (m.in. nowy wzór świętego i nowi święci oraz błogosławieni jezuiccy: Ignacy Loyola, Franciszek Borgiasz, Franciszek Ksawery, Stanisław Kostka; ideał pobożnej niewiasty, duchownego-katolika, rycerza-katolika czy władcy-katolika, tu m.in. M. Bielski, T. Treter, P. Skarga, Sz. Starowolski, A. A. Olizarowski, M.K. Sarbiewski,  W.Kochowski) [prof. Mirosław Lenart, UO]
  13. Teatralizacja kultu religijnego w okresie potrydenckim jako wyraz „akomodacyjnej polityki Kościoła” (tu m.in. rozwój kalwarii i literatura „kalwaryjska” jako świadectwo nowej pobożności masowej) [prof. Marek Prejs, UW]

Działania na rzecz akulturacji będą interpretowane jako szczególny rodzaj hermeneutyki wartości. Badania obejmą piśmiennictwo teologiczne, polemiczne, hagiograficzne, filozoficzne, społeczno-polityczne, a także postyllografię, twórczość kancjonałową (pieśni), emblematykę, wypowiedzi dotyczące sztuki sakralnej oraz retoryki kościelnej. Ich celem ma być ukazanie nie tylko swoistości kultury religijnej I Rzeczypospolitej, charakteru i specyfiki pobożności „sarmackiej”, ale może nade wszystko odsłonięcie zasadniczych dróg rozwoju tej kultury w powiązaniu z myślą równolegle rozwijaną przez wybitnych myślicieli i pisarzy katolickich w zachodniej Europie. Toteż badaniom zostaną poddane wzorce osobowe oraz tzw. etos Polaka-katolika i omówione charakterystyczne dla nich wartości, a także stopień otwarcia się polskiej kultury potrydenckiej na dynamikę rozwoju myśli religijnej w innych krajach europejskich oraz zdolność do prowadzenia z obcą kulturą dialogu, możność adaptacji, asymilacji i przekształcania obcych teorii oraz idei na potrzeby kultury rdzennie polskiej. Efektem tych badań będzie więc odpowiedź na pytania z jednej strony o zakres oraz stopień zaangażowania Polaków w procesie odnowy katolicyzmu w Europie, o ich udział na dyskusyjnych forach europejskich, o znajomość pism Sarmatów i siłę oddziaływania tychże pism w tych krajach, w których szczególnie wyraźnie kształtował się model potrydenckiej odnowy Kościoła i katolickiej kultury religijnej, z drugiej strony o drogi przedostawania się do Rzeczypospolitej świeżych idei kontrreformacyjnych, chłonność, zapotrzebowanie i metody wprowadzania postanowień soborowych do praktyki życia religijnego i do piśmiennictwa czasów potrydenckich.

Bibliografia tomu VI

Summary