KULTURA PIERWSZEJ RZECZYPOSPOLITEJ

W DIALOGU Z EUROPĄ

HERMENEUTYKA WARTOŚCI

 

Tom V. Między teologią a duszpasterstwem powszechnym  na ziemiach Korony   doby  przedtrydenckiej. Dialog XV-XVII wieku z Europą. Hermeneutyka wartości Redaktor tomu: Wacław Walecki, Uniwersytet Jagielloński

 

Proponowana zawartość tomu:

 

1. Wstęp: opis wartości i profil duchowości na wybranych przykładach, głównie polskich wspólnot zakonnych – Wacław Walecki (tekst omówi wnioski rozpraw tego tomu zmierzających do stworzenia hybrydowej monografii podstawowych zagadnień, będących wyznacznikami wartości polskiej kultury przedtrydenckiej w zakresie duchowości, pobożności w ogóle oraz odwołujących się do korzeni europejskich działań w kierunku pobożności powszechnej, ludowej – wobec rodzącej się kontrreformacji).

 

2. PROBLEMATYKA KAZNODZIEJSKA przełomu XV i XVI wieku w Polsce wobec tradycji europejskiej. Franciszkanie, Dominikanie, Paulini – Anna Zajchowska (z abstraktu: O ile kazania „uczone” były najczęściej owocem rodzimej twórczości, opartej oczywiście na wzorcach europejskich, o tyle głoszone na ziemiach polskich (i nie tylko tu) kazania „ad populum” opierały się na rozpowszechnianych w całej Europie zbiorach kazań modelowych tworzonych przede wszystkim w kręgu Uniwersytetu Paryskiego w XIII wieku. Zbiory te rozprzestrzeniały się nie tylko za pośrednictwem rękopisów, ale jeszcze w XVI w. ukazywały się w postaci drukowanej. Badania nad praktyką kaznodziejską w Polsce muszą zatem przebiegać dwutorowo. Z jednej strony skupiać się na analizie rodzimej twórczości i jej konfrontacji z wzorcami europejskimi, z drugiej – obejmować biblioteki kościelne i uniwersyteckie, co pozwoli ocenić skalę i charakter recepcji zachodnioeuropejskich zbiorów kazań.)

 

3. CHRZEŚCIJAŃSKA PAIDEIA w kazaniach pentekostalnych Marcina z Wrocławia, Peregryna z Opola oraz Mikołaja z Błonia – Katarzyna Janus (z abstraktu: Kazania dominikanów Marcina z Opawy i Peregryna z Opola stanowią najdawniejsze w Polsce zabytki kaznodziejskie. Powstały w końcu XIII oraz na  przełomie XIII i XIV wieku. Pisma obydwu były znane za granicą i cieszyły się poczytnością europejczyków. Kolejnym kaznodzieją, którego kazania zostaną poddane analizie pod kątem hermeneutyki wartości, jest Mikołaj z Błonia (zm. po 1438), również znany i czytany w średniowiecznej Europie. Wszyscy trzej teologowie, wykazują się erudycją w zakresie znajomości Biblii i pism Ojców Kościoła. Można przypuszczać, że kazania, wykorzystujące pisma św. Augustyna, św. Tomasza, Grzegorza Wielkiego, św. Hieronima, czy, jak w przypadku Mikołaja z Błonia, mniej znanego teologa Roberta Holkota, w znacznym stopniu przybliżały ich naukę także w służbie mistagogii. Przy lekturze kazań zadziwia uniwersalność i ponadczasowość prezentowanych problemów, umiejętność dostrzeżenia mechanizmów psychologicznych.

 

4. OBRAZ I IKONA. Przejawy pobożności w odniesieniu do wybranych obiektów kultu w Polsce w kontekście europejskim w okresie przedtrydenckim (Franciszkanie, Dominikanie, Paulini) – Mirosław P. Kruk. Charakterystyka kultu wybranych dzieł religijnych zarysowana zostanie w kontekście zachowanych przekazów dotyczących jego manifestacji. Wskazane zostaną cechy wspólne jak i odrębne w odniesieniu do praktyk w innych krajach Europy. Rozważona zostanie ewentualna zależność form pobożności od typu zakonu, który jej patronował.

5. PAMIĘĆ W DZIAŁANIU. Idea „rewolucji bernardyńskiej” w pieśniowości o tematyce maryjnej w kontekście form pamięci – Aleksandra Jakóbczyk-Gola (Rozprawa koncentruje się wokół problematyki zaznaczonej już w badaniach Teresy Michałowskiej i nazwanej przez nią właśnie „rewolucją bernardyńską” – w związku z doniosłością przemian, jaką ta formacja kulturowa wniosła do religijności. Jednakże w zgłaszanym tekście zostanie ona rozszerzona o badania nad jej aspektem mnemonicznym. Istotne będzie, zgodnie z założonymi kierunkami badawczymi całego projektu, opracowanie wyłaniającego się z tych utworów ładu aksjonormatywnego. Zbadane zostaną różne świadectwa maryjnej religijności bernardynów – przedstawienia maryjne (szczególnie – Matki Boskiej Śnieżnej i zagadnienie koronacji niektórych wizerunków), formy modlitewne, święta liturgiczne i paraliturgiczne. Oś rozprawy stanowić będzie jednak analiza tekstu, ale postrzeganego właśnie jako świadectwo pewnych przemian kulturowych. Analizie poddane zostaną wybrane pieśni maryjne z kręgu twórczości bernardyńskiej. Szczególne miejsce znajdą w niej pieśni błogosławionego Ładysława z Gielniowa oraz  wskazane przez Profesora Wacława Waleckiego rękopisy. Wybrane utwory opracowane zostaną przede wszystkim w kontekście założeń sztuki pamięci oraz szczegółowych aspektów litanii, zwłaszcza w zakresie zastosowanych w niej formuł. Tym samym pojawi się zagadnienie tradycji komunikacyjnej pieśni bernardyńskiej. Trzeba będzie ją opracować jako residuum kultury oralnej i pokazać w sposobie stosowania jej artis memoriae dialogu między dwoma rodzajami zapamiętywania – między tym wywodzącym się z obszaru słowa żywego, słowa w działaniu oraz między tym, pozostającym w żywiole pisma. Litania zostanie potraktowana jako gatunek stojący pomiędzy tymi dwoma formami istnienia słowa. Podobnie w pieśniach bernardyńskich da się zauważyć podobną konstrukcję operującą z jednej strony repertuarem z poziomu kultury oralnej: między innymi silną aksjologizacją rzeczywistości (tworzenie pamięci związanej z emocjami), operowaniem językiem plastycznym odwołującym się do wyobraźni wizualnej, stosowaniem list i wymienień o charakterze addytywnym. Z drugiej zaś strony częste jest sięganie do form pamięci pisma i oddziaływania pismem – akrostych, abecedariusz, metody retoryczne. Rozprawa ma mieć charakter komparatystyczny i intertekstualny, ze względu na analizę różnych mediów – słowa, obrazu, dźwięku, rytmu, gestu, kostiumu, rytuału itp. Szczególnie istotne są objawiające się przy tym konteksty percepcyjne, sięgające do badań z zakresu psychologii odbioru (np. Ernst Gombrich)).

 

6. ODPUSTY A PRACA DUSZPASTERSKA. Przedtrydenckie nadania odpustowe udzielane Dominikanom, Franciszkanom i  Paulinom w średniowiecznej Polsce – analiza porównawcza specyfiki tych dyplomów  odpustowych w kontekście europejskim – Wiktor Szymborski (z abstraktu: Dzięki
analizie porównawczej nadań ukazana zostanie specyfika dokumentów  odpustowych skierowanych do polskich kręgów zakonnych, i dalsze konsekwencje tego faktu dla życia religijnego; przedstawione zostanie także zagadnienie nagradzania indulgencjami osób wspomagających materialnie byt  zakonów, należących do konfraterni prowadzonych przez Dominikanów, Franciszkanów i Paulinów. Na uwagę zasługuje fakt, iż przyznawane indulgencje adresowane do zakonu braci kaznodziejów bądź  braci mniejszych następnie były poszerzane na wszystkie zakony  mendykanckie. Zaprezentowane zostaną również specjalne zestawienia  odpustowe i kalendarze odpustowe tak samo pomocne w szerokiej pracy duszpasterskiej  wspomnianych zgromadzeń jako narzędzia duszpasterstwa powszechnego
).

 

7. RÓŻANIEC PANNY MARYJEJ (1606) Abrahama Bzowskiego świadectwem dominikańskiej troski o pobożność powszechną – Małgorzata Krzysztofik (1. O dominikańskiej tradycji modlitwy różańcowej i bractwach różańcowych. 2. Abraham Bzowski. 3. Rama kompozycyjna Różańca…4. Teologia utworu. 5. Mariologia utworu. 6. Antropologia utworu. 7. Od teorii do praktyki życia codziennego:- modlitwa różańcowa (jak odmawiać różaniec łączący modlitwę ustną i medytację)- Bractwo różańcowe (dlaczego warto należeć do Bractwa Różańcowego, jak zorganizować bractwo, obowiązki członków bractwa, przywileje itp.) 8. Różaniec… świadectwem połączenia myśli teoretycznej z praktyką pobożności codziennej, powszechnej).

8. POMIĘDZY TEOLOGICZNYM A ŚWIECKIM PIŚMIENNICTWEM gruntującym wartości katolickiego egzegety. Próba analizy na podstawie „De educatione pueri nobilis” Hieronima Balińskiego oraz „De expresso Dei Verbo” Stanisława Hozjusza – Michał Gołebiowski (z abstraktu: Praca dotyczyć będzie analizy wartości, jakie w tekstach traktatu De expresso Dei Verbo Stanisława Hozjusza (1558) oraz piśmie parenetycznym De educatione pueri nobilis Hieronima Balińskiego (1598) stały u podstaw wzorca doskonałego egzegety biblijnego. Uprzywilejowane miejsce zajmie problematyka stosunku obu autorów do tradycji. Chodzi tu zwłaszcza o dziedzictwo wczesnochrześcijańskich Ojców Kościoła, których wypowiedzi również w XVI wieku traktowane były jako normatywne dla idealnego „badacza Pism”. Cały wywód przeprowadzony zostanie z perspektywy długiego trwania wartości. Traktat Hozjusza jest bowiem dziełem napisanym jeszcze w trakcie obrad Soboru trydenckiego, toteż idee przedtrydenckie spotykają się w nim z novo teologii trwającego soboru powszechnego. Nieco inaczej z pismem Balińskiego, którego charakter jest jednoznacznie świecki, a czas powstania przypadł na sam schyłek XVI wieku. Właśnie w oparciu o te dwa teksty postaram się ukazać te wartości obecne przed zwołaniem Soboru trydenckiego, które nie utraciły żywotności aż po czasy dojrzałej kontrreformacji.

 

9. JAKI MODEL POBOŻNOŚCI? Zakony Klarysek, Dominikanek i Bernardynek w świetle aksjologii przedtrydenckich aktów normatywnych i klasztornego piśmiennictwa pragmatycznego – Jolanta Gwioździk (z abstraktu: Do aktów normujących życie zakonne zalicza się przede wszystkim reguły, ustalające ogólne zasady postępowania, program  życia, oraz komentarze do nich (precyzujące zasady postępowania codziennego) i rozporządzenia (konstytucje, deklaracje), odnoszące się do określonej dziedziny życia klasztoru. Ich charakterystyka pozwala na określenie propagowanego w określonym zakonie modelu duchowości, zgodnego z tradycją i wspólnego dla wszystkich europejskich klasztorów, a zarazem zwrócenie uwagi na specyfikę realizowanego systemu wartości w konkretnych wspólnotach lokalnych w tym przede wszystkim w Polsce. Z tego względu  zaplanowano analizę aktów normatywnych, funkcjonujących w polskich żeńskich zakonach mendykanckich: polskie klaryski, jurysdykcyjnie podległe prowincjałowi franciszkanów konwentualnych, posługiwały się zreformowaną regułą św. Klary, zatwierdzoną w 1263 r. przez papieża Urbana IV (zmienioną w 1603 r.). Dla polskich bernardynek opracowano  dodatkowo konstytucje,  ustanowione na kapitule przeworskiej w 1539 r. i potwierdzone w Lublinie w 1540 r., a na kapitule bydgoskiej zakonu ustalono kolejne artykuły normatywne. Dominikanki korzystały z podstawowej, krótkiej reguły św. Augustyna (uzupełnionej w 1616 r. już w duchu praw potrydenckich). Praktyczną realizację propagowanego systemu wartości ukazują i dokumentują teksty, powstałe i funkcjonujące w klasztorach oraz związane z tym środowiskiem. Dotyczyły najważniejszych dziedzin egzystencji wspólnoty, zwłaszcza spraw personalnych (opisy cnót konkretnych zakonnic), majątkowych, prawnych, gospodarczych, a także własnej historiografii czy kultu świętych. Warto szczególnie zwrócić uwagę na preferowane w  mendykanckim środowisku wzory pobożności, w tym kult wspólnych dla zakonu i lokalnych świętych czy błogosławionych (Jolanty, Kunegundy, Salomei), z jego określonymi przejawami (opisy cudów, wizerunki, starania o beatyfikację, relikwie, lektura, paraliturgia itp.). Piśmiennictwo pragmatyczne, tworzone przez zakonnice i na ich potrzeby, ukazuje  zarówno związki z kulturą zakonną Europy, jak i poświadcza realizację wspólnych wartości w konkretnych polskich realiach żeńskich wspólnot mendykanckich przed reformą trydencką).

9. SUMMA CASUUM. Sumy kazuistyczne i moralne nauczanie Kościoła – Andrzej Bruździński (z abstraktu: Podbudowę ideową do powstania sum kazuistycznych stworzył nominalizm a do ich rozwoju przyczynił się protestantyzm, który wniósł wielkie zamieszanie w życie religijne XVI wieku. Wiele interesującego materiału na temat kształtowania przez Kościół postaw moralnych społeczeństwa polskiego przynoszą dekrety synodalne poszczególnych polskich diecezji. Duszpasterz z kolei powinien dokładnie przygotować się i zapoznawać się z jakąś «Summa casuum conscientiae» a szczególnie zalecano: Navarra, Toletai, Polanco. Prace te jednakże obejmowały całość nauki moralnej Kościoła i wszystkie możliwe ludzkie grzechy. Szczegółowe instrukcje dla spowiedników na dany czas i obszar zawarte były w różnych przepisach synodów diecezjalnych. Synody diecezjalne przypominały bowiem spowiednikom, z jakich grzechów nie mogą rozgrzeszać, a z których, mimo zastrzeżeń czynionych dla biskupa, mogą penitenta rozgrzeszyć. Wskazywało to na ciężkość grzechu a zarazem było zwróceniem uwagi na pewien drażliwy wówczas społeczny problem moralny. Katalogi te niewątpliwie mają żywotne znaczenie, gdyż prześledzenie ich nakreśli kierunki pracy wychowawczej Kościoła w odpowiednim okresie i na konkretnym terenie).

10. Polskie AUCTORITATES/FLORILEGIA jako źródło znajomości piśmiennictwa Zachodniego w rodzimych kręgach zakonnych – Tomasz Nastulczyk (z abstraktu: Analiza niebadanych w ogóle rękopiśmiennych zestawień, rodzimych wyciągów ze średniowiecznych Florilegiów, zbiorów cytatów tworzonych na potrzeby kaznodziejów, stanowi prosty i oczywisty klucz do zbadania kultury czytelniczej i w ogóle świadomości kulturowej duchowieństwa polskiego, przede wszystkim dominikańskiego i franciszkańskiego).

 

11. RELIGIJNOŚĆ – DUCHOWOŚĆ – PRAKTYKI CODZIENNE. Franciszkanie polscy jako zakon kontaktu kulturowego – Anna Kapusta (z abstraktu: Celem badawczym studium stanie się rekonstrukcja i analiza dyskursu społecznego, a więc zastanych źródeł (zróżnicowanych tekstów kultury), dotyczących koegzystencji Franciszkanów polskich i innych lokalnych wspólnot w środowisku społecznym ich bytowania. Kluczowym efektem badań będzie zatem próba odtworzenia relacji pomiędzy elementami globalnymi i doktrynalnymi (reguła) a lokalnymi i środowiskowymi (inne teksty kultury takie jak indywidualne świadectwa praktyk religijnych, dokumenty administracji świeckiej, księgi gospodarstwa zakonnego, książki kucharskie). Analizy te powinny dać odpowiedź na szersze interpretacyjnie pytanie: w jaki sposób uniwersalna doktryna Zakonu przekładana była na jej indywidualne (lokalne) realia, a zatem jak praktycznie konstruowano codzienną duchowość wspólnoty, wyrażającą się nawet w tak pragmatycznych i szczegółowych praktykach życia codziennego, jak przestrzeganie określonej diety oraz jakie były sposoby propagowania tych codziennych praktyk wśród lokalnych wspólnot (społeczeństwo stanowe). Kluczem do zrozumienia rangi cywilizacyjnej tych zjawisk jest wymiar społeczny charyzmatu Franciszkanów, zogniskowanego na ascezę czynną, czyli strategia duszpasterstwa propagującego kontakt kulturowy Zakonu i lokalnych środowisk).

Wacław Walecki

Bibliografia tomu V

Summary