„Praca nad przeszłością benedyktynów polskich ma posmak przygody. Historia ta pozostała na ogół ukryta, nawet i lekceważona. Tymczasem ujawniają się tu coraz ciekawsze momenty, które jeszcze nie łączą się w jakąś uporządkowaną syntezę, powoli jednak coraz bardziej do niej zbliżają”.  Paweł Sczaniecki OSB

Dzięki stabilności Reguły św. Benedykta i jej zdolności do adaptowania się do rozmaitych warunków kulturowych, zakony mnisze były zdolne do zmierzenia się również z nowożytnym humanizmem. Hermeneutykę wartości rozumiemy jako wynik interferencji trzech czynników: długiego trwania tradycji monastycyzmu średniowiecznego; renesansowego humanizmu, modyfikującego świat wartości i erudycji benedyktynów, obecnego w kulturze intelektualnej Tyńca od lat siedemdziesiątych XVI w. do co najmniej połowy wieku XVIII; katolicyzmu potrydenckiego, zwłaszcza w wersji jezuickiej.

Rodzina zakonów benedyktyńskich (benedyktyni, cystersi, kartuzi i kameduli – zarówno mnisi, jak i mniszki) zajmuje szczególną rolę w kulturze Europy. Założenie przez św. Benedykta klasztoru na Monte Cassino (529) zbiegło się w czasie z likwidacją Akademii Platońskiej w Atenach przez cesarza Justyniana. Klasztory benedyktyńskie uzyskały swoją tożsamość dzięki Regule zakonodawcy, który w sytuacji kryzysu zaczęła projektować nie tylko wspólnoty będące szkołą służby Boże, ale jednocześnie odtwarzać rozmaite instytucje i regulacje społeczne cesarstwa rzymskiego. Wspomnieć trzeba tylko zalecenie, aby w klasztorze istniała biblioteka, a każdy mnich w okresie wielkiego postu przeczytał w całości jedną książkę. W sytuacji, gdy poza klasztorem mało kto czytał, zdanie to wydaje się rewolucyjne.

Ze względu na brak szerszych badań nad nowożytnym piśmiennictwem monastycznym w Polsce zdecydowaliśmy się na przygotowanie tomu o charakterze analityczno-interpretacyjnym, w którym najważniejsze miejsce zajmują studia nad tekstami. Reprezentują one rozmaite gatunki literackie, oba języki (łacinę i polszczyznę), różne środowiska monastyczne, obejmują też przyjęte w projekcie ramy chronologiczne. Ponadto ich dobór pozwolił uzyskać interdyscyplinarny charakter książki, w której – acz dominuje perspektywa literaturoznawcza – obecne są także rozprawy poświęcone artefaktom (stalle, obrazy i ich kult), historyczno-kulturowe i muzykologiczne. Pomieszczone tu prace – w naszym przekonaniu reprezentatywne dla interesującego nas zagadnienia – mogą złożyć się na próbę syntezy.

Celem projektu jest więc przebadanie świata wartości przekazanego w tekstach powstałych przede wszystkim w klasztorach benedyktyńskich (męskich i żeńskich), a także – ubocznie, ze względów materiałowych – cysterskich, kartuskich i kamedulskich, poczynając od „renesansu w Tyńcu”, który nastąpił za rządów opatów Jana Łowczowskiego i Hieronima Krzyżanowskiego.

Bibliografia tomu IV

Summary