GŁÓWNE ZAŁOŻENIA

Zasadniczym zadaniem badań realizowanych w ramach części drugiej Projektu jest opis ─ w najważniejszych, węzłowych punktach ─ dialogu, jaki literatura polska prowadziła z Europą od początku XVI. wieku do przełomu oświeceniowo-romantycznego, kształtowany w perspektywie estetycznej, ujmującej prądy i style literackie oraz poetykę (sformułowaną i immanentną). Uwzględnione zostaną również elementy dialogu dotyczącego sztuki, w tym kwestie wartości estetycznej dzieła. W aspekcie całego zamierzenia ważne jest poszukiwanie „miejsc wspólnych” koncepcji polskich i europejskich w różnych dziedzinach aktywności artystycznej.

Proponowane ujęcie odwołuje się do założeń metodologicznych Projektu i wykorzystuje wyniki najnowszych badań komparatystycznych. Celem tak ukierunkowanych studiów jest przedstawienie obecności i uczestnictwa literatury (a także ─ w niektórych aspektach ─ sztuki) polskiej w „obszarze europejskości”, uwzględniające i wspólnotę źródeł kulturowych (świat judeochrześcijański, antyk grecki i rzymski), i odmienność czy specyfikę rozwiązań kulturowych: literackich oraz (po części) artystycznych w dobie wczesnonowożytnej.

Uwzględnione zostaną trzy podstawowe elementy ( aspekty) tego dialogu:

1. aksjologia akceptacji i odrzucenia, to jest wprowadzenie do kultury polskiej lub pominięcie europejskich wzorców literackich i artystycznych (badania m.in. na podstawie świadectw recepcji i pośrednich wskazówek lekturowych);

2. aksjologia modyfikacji, to jest przekształcenia przekładów i parafraz dokonywane na skutek uwarunkowań kulturowych oraz indywidualnych decyzji autorskich; kwestie artystycznej adaptacji wzorca; znaczenie pogranicz kulturowych i rola cudzoziemców osiedlających się w Rzeczypospolitej;

3. aksjologia inkorporacji, to jest efekty wskazanych działań: teksty tłumaczone i teksty inspirowane wzorami obcymi; rozpowszechnianie i zasięg oddziaływań w zakresie estetyki literackiej i artystycznej, świadectwa lektury, podróży, kontaktów i wymiany doświadczeń.

Za fundamentalne należy uznać pytania o dynamikę zjawisk, o zmiany zachodzące w czasie i przestrzeni. Badane zjawiska i procesy ujmowane będą w długim trwaniu; traktowane jako składniki całościowych przekształceń kultury literackiej i artystycznej Rzeczypospolitej, stymulowanych z jednej strony postawą otwartości na inspiracje, z drugiej – dążeniem do kształtowania literatury zanurzonej w swoistej kulturze.

Kwestiami otwartymi pozostają: wzajemne oddziaływanie estetyk literackich, wykształconych na gruncie języków funkcjonujących w Rzeczypospolitej oraz funkcjonowanie poszczególnych dzieł polskiej literatury w przekładach na języki obce.

Powyższe sformułowania zostały zawarte w projekcie, oczywiście są one nadal aktualne, ale w konkretnej pracy nad problemami z tego obszaru zależałoby mi na dwóch kwestiach:

po pierwsze, na ujęciu materiału napisanym językiem nowoczesnej historii literatury/ komparatystyki, odwołującym się do nowych, przede wszystkim kulturowych oraz translatologicznych kontekstów i perspektyw

po drugie, na ujęciu materiału w sposób zwarty, syntetyczny i akcentujący mechanizmy zmian, przeobrażenia, a nie koncentrującym się na poszczególnych tekstach

Tom zatytułowany Estetyka – prądy i style – poetyka – konteksty artystyczne  w odniesieniu do okresu 1500-1820 powinien uwzględniać ciągłość zjawisk, a nie koncentrować się na obrazach epok, choć i tego rodzaju ujęcia, operujące perspektywą chronologiczną miałyby się w nim pojawić. Oczywiście nie sposób w 15 arkuszach ogarnąć całości materiału, więc poniżej proponuję pewien wybór. Nie muszę dodawać, że perspektywa europejska, dialogu i aksjologii, stanowi podłoże wszystkich proponowanych ujęć, więc nie jest każdorazowo przywoływana.

Bibliografia tomu II

Summary